روز عقیدتی

 

مطهری خوانی، چرا و چگونه؟

تحلیل رهبر انقلاب از میراث معرفتی شهید مطهری

 

صادقان/ یکی از دغدغه های فرهنگی همیشگی رهبر انقلاب این بوده که نسل جوان و فعالان فکری جامعه ی کنونی ایران، ارتباط مستحکم با آثار به جامانده از علامه مطهری برقرار کنند. بنابراین با پاسخ به این سؤال که «آیا گفتارها و نوشتارهای علامه ی شهید، ارزش مطالعه ی جدی و هدایت شده را دارد یا خیر؟» باید به صورت قطعی جواب داد که نه تنها ارزش و مطلوبیت دارد، بلکه ضرورت و فوریت دارد. رهبرمعظم انقلاب بارها و بارها بر ضرورت غور و تعمق و تأمل در آثار ایشان تصریح و این مسئله را مطالبه کرده اند: «شایسته است بر روی مبانی فکری و خط فلسفی ایشان، کار زیادی بشود.»«روی کتاب ها و افکارشان هرچه می توانید کار کنید. [...] باز هم به نظر می آید که خیلی کار می شود کرد.» «بروند کتاب های او را بخوانند، آثار او را طبقه بندی کنند و در میدان فکر و اندیشه، همچون یک مشعل از آن استفاده نمایند.» «اگر بنده می خواستم برنامه ی حوزه ی علمیه ی قم را بنویسم، بلاشک یکی از مواد برنامه را این می گذاشتم که کتاب های آقای مطهری خوانده شود، خلاصه نویسی شود و امتحان داده شود.»

«حقیقتاً محصول بسیار عظیم و باارزشی از شهید مطهری در اختیار ماست و باید آثار این استاد گران قدر را، که با فکر والای خود به جامعه ی فکری ما اهدا کرده است، به درستی دریافت کرد و آن را آموخت. من احساس می کنم هنوز در جامعه ی ما جوانان، روشن فکران، نویسندگان، دانشگاهیان و روحانیونی هستند که آثار فکری شهید مطهری را به طور کامل نخوانده و یا مورد تأمل قرار نداده اند. پس اقدام اول این است که ما آثار این فیلسوف بزرگ را مورد تأمل و استفاده قرار دهیم.»
کتاب های شهید مطهری، قابل مردن و تمام شدن نیست. مبادا کسی خیال کند که ما بعد از انقلاب تا حالا، که مرتب کتاب های شهید مطهری را طبع و نشر می کنیم، تکراری است. نه، در سخن حق و در کلام حکمت، تکرار نیست. هنوز جامعه و نسل جوان و جامعه ی فرهنگی و علمی ما به دانستن همان مطالبی که آن بزرگوار از زبان و قلمش فیضان کرد و در اختیار امت اسلام گذاشت، محتاج اند. ارزش آثار و تفکر علامه ی شهید آن چنان والاست که می باید متعلق «کار زیاد» قرار بگیرند و در جهان تفکر و معرفت به مثابه ی «مشعل» به آن ها نگریسته شود و حتی جزء «دروس رسمی حوزه های علمیه» گنجانده شوند. این حجم متراکم از تأکیدات غلیظ و بی مثال، نشان دهنده ی ارزش و اعتبار آثار علامه مطهری است که در کلام ایشان انعکاس یافته است.

1. آثار استاد مطهری و تحولات زمانه

در همین راستا، یک پرسش شایع مطرح می شود و آن این است که آیا با توجه به اینکه علامه مطهری در مواجهه با اقتضائات و ضرورت های جامعه ی آن زمان، دست به نظریه پردازی و تولید فکر زده است، می توان امروز و اکنون نیز از آثار ایشان بهره برد یا اینکه این آثار، رنگ کهنگی پذیرفته و در گذشته متوقف شده و به کار حال نمی آیند؟ در پاسخ باید گفت بسیاری از مسائلی که علامه مطهری درصدد حل آن ها برآمد، تنها ناظر بر الزامات و چارچوب های جامعه ی آن زمان نبودند، بلکه امروز نیز همان مسئله ها و پرسش ها و شبهه ها در ساحت فکری جامعه فعال و طنین انداز هستند و این گونه نیست که بتوان کلیت و تمامیت تفکر علامه مطهری را به تاریخیت متصف کرد. مقام معظم رهبری در سخنان مختلف خود، بر این ایده پای فشرده اند که نسل و جامعه ی امروز نیز همچون گذشته، به شدت نیازمند تفکرات و نظرات علامه مطهری است و فراورده های فکری و علمی ایشان به مقولات تاریخی و منقضی شده تبدیل نشده اند: «هنوز جامعه ی ما به اندیشه های شهید مطهری محتاج است. [...] هنوز جامعه و نسل جوان و جامعه ی فرهنگی و علمی ما به داشتن همان مطالبی که آن بزرگوار از زبان و قلمش فیضان کرد و در اختیار امت اسلام گذاشت، محتاج اند. [...] مبادا وسوسه ی خناسان و زمزمه ی دشمنان (که با فکر شهید مطهری مخالف بودند و به همین جهت هم او را از دست ما گرفتند) موجب شود که کتاب های آن بزرگوار از رواج بیفتد که البته نخواهد افتاد.» «کتاب های شهید مطهری، قابل مردن و تمام شدن نیست. مبادا کسی خیال کند که ما بعد از انقلاب تا حالا، که مرتب کتاب های شهید مطهری را طبع و نشر می کنیم، تکراری است. نه، در سخن حق و در کلام حکمت، تکرار نیست. هنوز جامعه و نسل جوان و جامعه ی فرهنگی و علمی ما به دانستن همان مطالبی که آن بزرگوار از زبان و قلمش فیضان کرد و در اختیار امت اسلام گذاشت، محتاج اند.»

2. فایده و ضرورت پرداختن به آثار استاد مطهری

پس از این، پرسش دیگری مطرح می شود و آن این است که «مطالعه و تأمل در آثار علامه مطهری، چه ضرورت و فایده ای دارد؟» این پرسش نیز پرسش مهمی است. مطالعه ی آثار جناب علامه، می تواند گره های متعددی را از نسل و جامعه ی امروز ما بگشاید. یکی اینکه چون تداوم یافتن نظام اسلامی وابسته به تداوم یافتن هویت ایدئولوژیک نظام اسلامی در ذهنیت جمعی است و همچنین از آنجا که هویت ایدئولوژیک نظام اسلامی مبتنی بر تفکر علامه مطهری است، بنابراین بقای خط فکری علامه ی شهید در جامعه، به معنی پیوستگی و تداوم یافتن حیثیت ماهوی نظام اسلامی است؛ آن چنان که مقام معظم رهبری اظهار داشته اند: «آثار استاد شهید مطهری، مبنای فکری نظام جمهوری اسلامی ایران است. دیگران به مقدمات این انقلاب خیلی کمک کردند، ولی افکار آن ها در ساخت نظام جمهوری اسلامی ایران، نقش آن چنانی نداشته است. [...] اگر ما بخواهیم این نظام در ذهن مردم عمق پیدا کند و حرکات انقلابی این مردم همچنان ادامه یابد، بایستی افکار استاد شهید مطهری در میان مردم رواج یابد.»

مطالعه ی آثار شهید مطهری می تواند گره های متعددی را از نسل و جامعه ی امروز ما بگشاید. یکی اینکه چون تداوم یافتن نظام اسلامی وابسته به تداوم یافتن هویت ایدئولوژیک نظام اسلامی در ذهنیت جمعی است و همچنین از آنجا که هویت ایدئولوژیک نظام اسلامی مبتنی بر تفکر علامه مطهری است، بنابراین بقای خط فکری علامه ی شهید در جامعه، به معنی پیوستگی و تداوم یافتن حیثیت ماهوی نظام اسلامی است.

دیگر اینکه این آثار قادر هستند «مطهری» های دیگری را تولید کنند، زیرا تنفس در فضای فکری برآمده از آرا و اندیشه های علامه ی شهید، قالب های ذهنی انسان را با آن همسو و هماهنگ می سازد و به نوعی «مطهری» را بازتولید و تکثیر می کند: «طلاب جوان، آثار شهید مطهری را بیشتر مطالعه کنند، زیرا این امر قطعاً از آنان شخصیت های متفکری خواهد ساخت که می توانند در آینده، ادامه دهنده ی خط فکری استاد شهید مطهری باشند.»

در نهایت، باید به این واقعیت نیز اشاره کرد که آثار علامه مطهری به دلیل عمق و دقت بالا و تناسب با اقتضائات جامعه ی معاصر، می توانند «بینش نو» در مخاطب بیافریند و او را به لایه های ژرفی از تفکر اصیل اسلامی وارد گرداند:«هرچه از شهادت آن عزیز می گذرد، آثار و برکات معنوی فکری او ابعاد تازه تری را از خود نشان می دهد. [...] لازم است جوانان، مخصوصاً آن هایی که با معرفت و دانش سروکار دارند (مثل روحانیون، معلمین، دانشجویان و نویسندگان) با آثار شهید مطهری ارتباط نزدیک برقرار کنند و کتاب های آن بزرگوار را بخوانند. این کتاب ها حقیقتاً بینش وسیعی و در موارد بسیار، بینش نوینی به خواننده ی خود می بخشد.»

3. چگونگی پرداختن به آثار استاد مطهری

تاکنون به سه پرسش اساسی درباره ی مطالعه ی آثار علامه مطهری از منظر رهبر انقلاب پاسخ داده ایم که مربوط به «ارزش و اهمیت آثار علامه»، «عدم تاریخیت آثار علامه» و «ضرورت پرداختن به آثار علامه» بودند. پس از این ها، پرسش دیگری نیز باید مورد تأمل قرار بگیرد با این مضمون که «چگونه باید به آثار علامه مطهری پرداخت؟» به عبارت دیگر، مقصود از پرداختن به آثار ایشان چیست؟ چه نوع و صورتی از فعالیت علمی باید در زمینه ی آثار ایشان انجام بگیرد؟ با آثار ایشان چه کنیم؟ در این رابطه نیز مقام معظم رهبری، نکات بسیار ارزشمندی را مطرح کرده اند که راهگشا و چراغ راهنمای نگارنده در این پژوهش فرهنگی بوده است. به طور کلی، ایشان درباره ی نحوه ی پرداختن به آثار علامه و چگونگی بهره برداری پژوهشی از آن ها دو نظر ابراز کرده اند. یک نظر این است که محقق مسلمان برای پژوهش در حوزه ی علوم اسلامی و انسانی، می باید خود را از رجوع به آثار علامه، بی نیاز قلمداد نکند، بلکه افزون بر این، نتیجه ای که جناب علامه به آن دست یافته را «مبنا» و «نقطه ی شروع» بینگارد و در امتداد آن، دست به نظریه پردازی دینی و تولید تفکر اسلامی بزند. در واقع علامه ی شهید، بخش هایی از این مسیر را پیموده و یافته هایی ارزشمند از خود به جا نهاده است. منطقی و معقول این است که راه را ادامه دهیم، نه اینکه مسیر پیموده شده را نادیده بگیریم:

«علما و فضلا و جوان ها (به خصوص طلاب جوان ما) باید یک دوره ی کتاب های شهید مطهری را خوانده باشند که اگر می خواهند کاری بکنند، من بنی فوق بناء السفلی11 باشد؛ یعنی براساس آن فکر و روی شانه های شهید مطهری بروند.» «[باید] خاستگاه فکری (که موضوعات متنوعی در نوشته ها و گفتارهای شهید مطهری مشاهده می شود) به عنوان نقطه ی شروع به حساب آوریم و متفکران ما درباره ی آن ها به خوبی بیندیشند، زیرا سخنان این شهید حاوی معارف و مسائل بسیار ارزنده ای است که می تواند نقطه ی شروع خوبی در مسیر تفکر و اندیشه باشد.» نظر و ایده ی دیگر ایشان این است که می باید تفکر تولیدشده از سوی شهید مطهری درباره ی هریک از موضوعات علوم اسلامی و انسانی، استخراج و تبیین شود. این کار علمی را می توان به مراحلی منطقی، تفکیک کرد:

اول | استخراج و اکتشاف نظریه درباره ی یک موضوع

دوم | ساختاربندی و تولید چارچوب برای نظریه

سوم | تشریح و توضیح ابهامات و مجملات نظریه

چهارم | تکمیل نواقص نظریه

نباید تصور کرد که می توان برای همیشه به ایشان اکتفا کرد و در یافته ها و فراورده های فکری ایشان، متوقف و ساکن ماند. خاصیت علم این است که در هیچ نقطه ای متوقف نمی شود و همواره در حال پیشرفت و گسترش است. جناب علامه را نمی توان نقطه ی پایان و نهایت علم قلمداد کرد و از حرکت بازایستاد.

مقام معظم رهبری چنین اظهار داشته اند: «باید روی افکار شهید مطهری، کار فکری بشود؛ یعنی جمعی اهل تحقیق و علاقه مند به کار علمی بنشینند و نظرات و تفکرات شهید مطهری را در ابواب مختلف استخراج کنند. مثلاً از مجموع آثار ایشان، نظر آن شهید را در باب وجود، در باب انسان، در باب اختیار، در باب عدالت، در باب تاریخ، در باب قضا و قدر، در باب عرفان و درباره ی موضوعات بی شمار و متنوعی که ایشان در مباحث شان مطرح کرده اند، استخراج کنند. [...] این راه گسترش و پیشرفت و شکوفایی فکری جامعه برمبنای آثار شهید مطهری است که امیدواریم این کار انجام بگیرد.»

«یک توصیه به صاحب نظران و متفکران و نویسندگان دارم و آن این است که بیایند و کاری روی مجموع آثار آقای مطهری بکنند. همان طور که در کشورهای غربی معمول است که وقتی فیلسوفی، محققی و شخص بزرگی در میان آن ها هست، راجع به نظریات او می نشینند تفسیر و تحلیل و بحث می کنند، این کار در مورد استاد مطهری انجام بشود. [...] صاحب نظرانی بنشینند و صرف وقت کنند و مجموع نظریات ایشان را در ابعاد مختلف مباحث فلسفی و اجتماعی و غیره، استخراج کنند و به صورت کتابی دربیاورند و ارائه بدهند.»

4. تفکر استاد مطهری به مثابه ی «مرحله» نه «مقصد»

با وجود این تأکیدهای مکرر و غلیظ درباره ی ضرورت پرداختن به افکار و آثار علامه مطهری، نباید تصور کرد که می توان برای همیشه به ایشان اکتفا کرد و در یافته ها و فراورده های فکری ایشان، متوقف و ساکن ماند. خاصیت علم این است که در هیچ نقطه ای متوقف نمی شود و همواره در حال پیشرفت و گسترش است. جناب علامه را نمی توان نقطه ی پایان و نهایت علم قلمداد کرد و از حرکت بازایستاد. همه ی گفته ها و نکته های پیش از این، دلالت بر ارزش و اعتبار والای میراث فکری و علمی علامه ی شهید دارد، نه متوقف ماندن در ایشان. زمانه همواره آبستن پرسش ها و مسئله های نو و پیچیده تری است که در گذشته، موضوعیت نداشته اند و ما باید امروز و اکنون، پاسخ ها و راه حل های متقنی برای آن ها بیابیم. نمی توان در زیر سایه ی گذشتگان نشست و همه ی مسائل و چالش های نظری را به آن ها ارجاع داد و از آن ها پاسخ طلبید. منطقی این است که بر شانه های گذشتگان بنشینیم و مرزهای علم را به تصرف خود درآوریم:«ما نمی توانیم در شهید مطهری متوقف شویم. [...] نیازهای فکری روزبه روز و نوبه نو می شود و جریان ورود به چالش با افکار وارداتی و نقادی علمی و تفکیک صحیح از سقیم آن، از وظایف مهمی است که باید ادامه پیدا کند و ما در دهه های آینده به مطهری ها نیاز مبرم داریم.» «در آقای مطهری متوقف نشوید. این نهایت کار نیست، مرحله ای از کار است.»

تفکر علامه مطهری یک «چارچوب» است که می توان همچون یک «بنیان» به آن تکیه کرد و پیش رفت و شخص مطهری یک «الگو» است که می باید امروز و فردا، «تکثیر» شود تا انقلاب از عهده ی حل مسائل و دشواری های نظری و ایدئولوژیک خود برآید و دچار انسداد و رکود نشود. بنابراین ما هم به «مطهری گذشته» نیازمندیم و هم به «مطهری های آینده». (پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای)

پی نوشت ها:

۱. حضرت آیت الله خامنه ای؛ استاد در کلام رهبر؛ گردآوری از مجتبی پیرهادی؛ تهران: صدرا، ۱۳۹۰، ص ۲۴.
۲. همان، ص ۴۶.
۳. همان، ص ۵۶.
۴. همان، ص ۷۴-۷۳.
۵. همان، ص ۸۱.
۶. همان، ص ۳۸.
۷. همان، ص ۸۷.
۸. همان، ص ۲۴.
۹. همان، ص ۸۵.
۱۰. همان، ص ۴۰.
۱۱ و ۱۲. همان، ص ۶۹.
۱۳. همان، ص ۸۲.
۱۴. همان، ص ۳۶.
۱۵. همان، ص ۱۳۶-۱۳۵.
۱۶. همان، ص ۷۱.
۱۷. همان، ص ۷۴.

 

زندگینامه استاد مرتضی مطهری

 

صادقان/روز 11 اردیبهشت 1358 استاد مرتضی مطهری هنگامی که از منزل دکتر یدالله سحابی در خیابان فخرآباد تهران در ساعات آخر شب خارج می‌شد، هدف حمله مسلحانه گروه فرقان قرار گرفت و به شهادت رسید.

استاد شهید آیت اللّه مطهری در 13 بهمن 1298 هجری شمسی مطابق با 12 جمادی الاول 1338 هجری قمری(1920 میلادی) در شهرستان فریمان در نزدیکی شهر مقدّس مشهد در یک خانواده اصیل روحانی چشم به جهان ‏گشود.

پس از طیّ دوران طفولیّت به مکتبخانه رفته و به فراگیری دروس ابتدایی ‏پرداخت. در سن دوازده سالگی به حوزه علمیّه مشهد عزیمت نموده و به تحصیل مقدّمات علوم اسلامی اشتغال ‏ورزید. در سال 1316 علیرغم مبارزه شدید حکومت وقت رضا شاه پهلوی با روحانیّت و علیرغم مخالفت دوستان و نزدیکان، برای تکمیل تحصیلات خود عازم حوزه علمیّه قم ‏شد.

در دوره اقامت پانزده ساله خود در قم از محضر مرحوم آیة اللّه العظمی بروجردی (در فقه و اصول) و مرحوم حضرت امام خمینی (به مدت دوازده سال در فلسفه ملّا صدرا و عرفان و اخلاق و اصول) و مرحوم علّامه سیّدمحمدحسین طباطبایی (در فلسفه بوعلی و فلسفه تطبیقی) بهره ‏گرفت.

استاد شهید مدتی نیز از محضر مرحوم آیت اللّه حاج میرزا علی آقا شیرازی در اخلاق و عرفان بهره‏های معنوی فراوان برد. از اساتید دیگر استاد مطهری می‏توان از مرحوم آیت اللّه‏ سیّدمحمّد حجّت (در اصول) و مرحوم آیت اللّه سیدمحمّد محقّق داماد (در فقه) نام برد. وی در مدت اقامت خود در قم علاوه بر تحصیل علم، در امور اجتماعی و سیاسی نیز مشارکت فعال داشت.

در سال 1331 در حالی که از مدرّسین معروف و از امیدهای آینده حوزه به شمار می‏ رفت. به دلایلی از جمله مشکلات معیشتی به تهران مهاجرت کرد.

در تهران به تدریس در مدرسه مروی که در آن علوم حوزوی آموزش داده می شد و نیز تألیف و سخنرانی های تحقیقی ‏پرداخت. در سال 1334 ایشان اولین جلسه از جلسات تفسیر قرآن خود را برای دانشجویان برگزار کرد. در همان سال، تدریس خود در دانشکده الهیّات و معارف اسلامی دانشگاه تهران را آغاز ‏ نمود. در سالهای 1337 و 1338 که انجمن اسلامی پزشکان تشکیل گردید.

استاد مطهری از سخنرانان اصلی این انجمن و در طول سالهای 1340 تا 1350 سخنران منحصر به فرد این انجمن بود و بخشی از آثار استاد محصول همین جلسات است.

از سال 1341 که نهضت امام خمینی آغاز گردید استاد مطهّری به طور فعّال در کنار امام بود به طوری که می‏توان سازماندهی قیام پانزده خرداد در تهران و هماهنگی آن با رهبری امام را مرهون تلاشهای او و یارانش دانست. در ساعت 1 بعد از نیمه شب روز چهارشنبه پانزده خرداد 1342 به دنبال یک سخنرانی مهیج علیه شخص محمدرضا شاه به وسیله پلیس دستگیر شده و به همراه تعدادی از روحانیون تهران زندانی گردید. پس از 43 روز به دنبال مهاجرت علمای شهرستانها به تهران و فشار مردم، به همراه سایر روحانیون از زندان آزاد شد.

پس از تبعید امام خمینی به خارج از کشور در 13 آبان 1343 مسئولیت استاد مطهری و یارانش سنگینتر شد. در این زمان وی به تألیف کتاب در موضوعات مورد نیاز جامعه و ایراد سخنرانی در دانشگاهها و مساجد مختلف ادامه داد.

به طور کلی استاد شهید که به یک نهضت اسلامی معتقد بود نه به هر نهضتی، برای اسلامی کردن محتوای نهضت تلاشهای ایدئولوژیک بسیاری نمود و با کجرویها و انحرافات مبارزه سرسختانه کرد. در سال 1346 به کمک چند تن از دوستان اقدام به تأسیس حسینیه ارشاد نمود.

در سال 1348 به خاطر صدور اعلامیّه‏ ای با امضای ایشان و حضرت علامه طباطبائی و آیة اللّه حاج سید ابوالفضل مجتهد زنجانی مبنی بر جمع آوری اعانه برای کمک به آوارگان فلسطینی و اعلام آن طیّ یک سخنرانی در حسینیّه ارشاد، دستگیر شد و مدتی در سلول انفرادی به سر برد.

از سال 1349 تا 1351 برنامه‏ های تبلیغی مسجد الجواد را به عهده داشت و غالبا خود سخنران اصلی بود تا اینکه آن مسجد و به دنبال آن حسینیّه ارشاد تعطیل گردید و بار دیگر استاد مطهری دستگیر و مدتی در بازداشت قرار گرفت. پس از آن استاد شهید سخنرانیهای خود را در مسجد جاوید و مسجد ارک و غیره ایراد می‏کرد. بعد از مدتی مسجد جاوید نیز تعطیل گردید. در حدود سال 1353 ممنوع المنبر گردید و این ممنوعیّت تا پیروزی انقلاب اسلامی ادامه داشت.

از مهمترین خدمات استاد مطهری در طول حیات پربرکتش ارائه ایدئولوژی اصیل اسلامی از طریق درس و سخنرانی و تألیف کتاب بود. این امر خصوصا در سالهای 1351 تا 1357 به خاطر افزایش تبلیغات گروههای چپ و پدید آمدن گروههای مسلمان چپ زده و ظهور پدیده التقاط به اوج خود رسید.

پس از حضرت امام، استاد مطهری اولین شخصیتی بود که به خطر سران سازمان موسوم به «مجاهدین خلق ایران» پی برد و دیگران را از همکاری با این سازمان باز می‏داشت و حتی تغییر ایدئولوژی آنها را پیش‏بینی نمود.

در این سالها استاد شهید به توصیه امام خمینی مبنی بر تدریس در حوزه علمیّه قم، هفته‏ ای دو روز به قم عزیمت کرده و درسهای مهمّی در آن حوزه القا نمود، و همزمان در تهران نیز جلسات مختلفی برای اساتید دانشگاه در منزل خود برگزار کرد.

در سال 1355 به دنبال اعتراض به یک استاد کمونیست دانشکده الهیات! به خاطر القاء تعالیم مارکسیستی در سر کلاس، اجباراً زودتر از موعد مقرّر بازنشسته شد.

همچنین در این سالها استاد شهید با همکاری تنی چند از شخصیتهای روحانی، «جامعه روحانیّت مبارز تهران» را بنیان گذاشت بدان امید که روحانیّت شهرستانها نیز به تدریج چنین سازمانی پیدا کند.

گرچه ارتباط استاد مطهری با امام خمینی پس از تبعید ایشان از ایران به وسیله نامه و غیره استمرار داشته است ولی در سال 1355 موفق گردید مسافرتی به نجف اشرف نموده و ضمن دیدار با امام خمینی درباره مسائل مهم نهضت و حوزه‏های علمیّه با ایشان مشورت نماید.

پس از مرگ مشکوک آیت اللّه سیّد مصطفی خمینی، فرزند ارشد امام خمینی و آغاز دوره جدید نهضت اسلامی، استاد مطهری به طور فعال تری در خدمت نهضت قرار گرفت و در تمام مراحل آن نقشی اساسی ایفا نمود.

در دوران اقامت حضرت امام در پاریس، سفری به آنجا نموده و در مورد مسائل مهم انقلاب با ایشان گفتگو کرد و در همین سفر، امام خمینی ایشان را مسئول تشکیل شورای انقلاب اسلامی نمود. هنگام بازگشت امام خمینی به ایران مسئولیّت کمیته‏ استقبال از امام را شخصا به عهده گرفت و تا پیروزی انقلاب اسلامی همواره در کنار رهبر انقلاب و مشاوری دلسوز و مورد اعتماد برای ایشان بود.

استاد مطهری تنها هشتاد روز پس از انقلاب اسلامی در قید حیات بود تا اینکه در سه شنبه یازدهم اردیبهشت ماه سال 1358 در حالی که از یکی از جلسات فکری-سیاسی بیرون می آمد، با گلوله گروه نادان و جنایتکار فرقان که به مغزش اصابت نمود در تاریکی شب به شهادت رسید و امام و امّت اسلام در حالی که امیدها به آن بزرگمرد بسته بودند، در ماتمی عظیم فرو رفتند.

در خصوص شخصیت و آثار فکری و قلمی استاد شهید مرتضی مطهری کتب و مقالات ارزشمند بسیار زیادی توسط اندیشمندان و پژوهشگران ایرانی و غیر ایرانی به رشته تحریر در آمده است که تاکنون بالغ بر 300 عنوان کتاب، 2000 مقاله علمی و تحلیلی و 50 عنوان پایان نامه به ثبت رسیده است.

همچنین بخش عمده ای از آثار مکتوب استاد توسط اشخاص حقیقی و مراکز علمی و فرهنگی در داخل و خارج از کشور به 30 زبان ترجمه شده اند که عناوین آنها به تفکیک زبان ها در بخشی تحت عنوان «کتاب های ترجمه شده» آمده است.

سالشمار زندگی استاد مطهری:

1298 - (13 بهمن) - ولادت

1310 - عزیمت به حوزه علمیّه مشهد

1316 - هجرت به قم برای تحصیل علوم دینی

1319 - ورود به محضر درس امام خمینی(ره)

1323 - حضور در درس مرحوم آیت الله العظمی بروجردی

1325 - تشرّف به محضر مرحوم حاج میرزا علی آقا شیرازی

1329- ورود به محضر درس مرحوم علامه سیّد محمّدحسین طباطبائی

1331 - مهاجرت به تهران

1332- انتشار جلد نخست کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم»

1334 - شروع به تدریس در دانشکده الهیّات و معارف اسلامی دانشگاه تهران

1334 - آغاز همکاری با مجامع اسلامی و کانونهای مذهبی از طریق هدایت امور، ایراد سخنرانی، نگارش کتاب و ...

15 خرداد 1342 - دستگیری و انتقال به زندان موقّت شهربانی

1343 - آغاز همکاری با «جمعیّتهای مؤتلفه اسلامی» به صلاحدید و امر حضرت امام خمینی(ره)

1346 -اقدام به تأسیس حسینیّه ارشاد به کمک چند تن از دوستان

1348 - دستگیری به خاطر صدور اعلامیّه ای مبنی بر جمع اعانه برای کمک به آوارگان فلسطینی

1349 - کناره گیری از حسینیّه ارشاد

1349 تا 1351 - رهبری فعالیّتهای مسجد الجواد

1351 - دستگیری و بازداشت و تعطیل مسجد الجواد

1351 – 1353 - سخنرانی در مسجد جاوید و مسجد ارک و غیره

1354 -ممنوعیّت از سخنرانی و حضور بر منابر

1355 - کناره گیری از دانشکده الهیّات

1355 - سفر به نجف اشرف و تشرّف به محضر امام خمینی (ره)

1356 - پایه گذاری «جامعه روحانیّت مبارز تهران»

1357 - سفر به پاریس و عهده دار شدن مسئوولیت تشکیل شورای انقلاب اسلامی از طرف حضرت امام خمینی (ره)

1357- مسئوولیت کمیته استقبال از امام

1358 (11 اردیبهشت) - شهادت

پی نوشت ها :

1) این قیام به دنبال دستگیری امام خمینی توسط مأمورین رژیم پهلوی در تهران، شیراز، ورامین و آران و بیدگل کاشان انجام شد.

2) حسینیه ارشاد با هدف نشر افکار اسلامی و آشنا ساختن نسل جوان با آموزه های اصیل دینی توسط استاد مطهری و تنی چند از افراد نیکوکار مانند مرحوم محمد همایون تأسیس شد. از جمله اشخاصی که در این مرکز به ایراد سخنرانی می پرداختند، مرحوم دکتر علی شریعتی بود که از سوی استاد شهید به فعالیت فرهنگی در این مرکز دعوت گردید.

3) برخی از اعضای «سازمان مجاهدین خلق ایران» در سال 1354 در زندان رزیم شاه به دلیل عدم شناخت اسلام اصیل طی بیانیه ای تغییر ایدئولوژی خود را از اسلام به مارکسیسم اعلام نمودند و از سازمان مجاهدین انشعاب کرده، سازمان جدیدی با ایدئولوژی مارکسیستی تأسیس نمودند.

4) گروه فرقان به رهبری شخصی به نام «گودرزی» که خود از طلاب حوزه های علمیه بود، تحت تأثیر تعالیم مارکسیستی و با سطحی اندیشی به تفسیر مِن عندی قرآن دست می زدند و در واقع در صدد تحمیل افکار مادی بر کتاب و سنت بودند. استاد مطهری به دلیل شناخت عمیق از مکتب اسلام و حساسیتی که نسبت به حفظ اصالت مکتبی از خود نشان می داد، با تفکر انحرافی این گروه به شکل منطقی و استدلالی به مخالفت برخاست. وی در مقدمه کتاب «علل گرایش به مادیگری» این گونه افراد اغفال شده را مخاطب قرار داده و خیرخواهانه و دوستانه تذکراتی در خصوص افکار انحرافی شان به آنها داد، اما آنان مانند خوارج، متعصبانه و کوردلانه پاسخ استاد را با خشونت تمام و از راه ترور دادند و از این طریق سستی و بی پایگی افکار خود را به اثبات رساندند.

یک سند

در سند زیر شهید مطهری در بهمن 1353 به تجلیل از شخصیت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای پرداخته است.

آیت‌الله خامنه‌ای در آن زمان توسط شهربانی استان خراسان بازداشت شده بود.

 

منبع: بنیاد علمی فرهنگی استاد شهید مرتضی مطهری

 

 

گزیده‌ای از یادداشتهای منتشر نشده

استاد شهید آیت‌الله مطهری

 

 

اشاره: مطلب زیر بخشی از یادداشهای استاد مطهری است که در سال 1338 هجری شمسی یعنی در چهل سالگی و در دوران بلوغ فکری ایشان به رشته تحریر درآمده است. شایان ذکر است که یادداشتهای استاد مطهری شامل یادداشتهای الفبایی، موضوعی و دفاتر یادداشت است. تاکنون یادداشتهای الفبایی در 7 جلد، یادداشتهای موضوعی در 5 جلد و یک جلد از دفاتر یادداشت توسط «شورای نظارت بر نشر آثار استاد شهید مطهری» انتشار یافته است. مطلب زیر از دفاتر یادداشت انتخاب شده است که تاکنون منتشر نشده و به زودی در جلد 14 یادداشتهای استاد مطهری خواهد آمد.

تربیت و معاشرت

تربیت فردی (مثبت و منفی)

یک نکته در باب تربیت این است که تربیت، منظم‌ کردن حرکات و افعال و اعمال است. این تنظیم به دو نحو ممکن است صورت بگیرد1: یکی به این صورت که انسان یک اجبار خارجی برای خودش درست کند که مانع کج‌روی و انحراف بشود. مثل اینکه مثلا برای اینکه سر جای خودش بنشیند پاهای خود را در زنجیر بکند و یا به قول باباطاهر برای اینکه دل هر آنچه دیده می‌بیند یاد نکند خنجری بسازد نیشش ز فولاد و به دیده بزند تا دل آزاد گردد2، یا آنکه بعضی از قدما بوده‌اند که برای اینکه سخن زیاد و لغو نگویند دهان خود را پر سنگ می‌کرده‌اند3، و یا آنکه می‌گویند یکی از دانشمندان فرنگی برای آنکه از خانه خارج نشود و به کار خود در خانه ادامه دهد نصف صورت خود را می‌تراشید و نصف دیگر را می‌گذاشت که نتواند با کسی روبرو شود، و یا آنکه مثل بعضی از زهاد و عباد برای اینکه در گناه واقع نشوند از محیط گناه خارج شوند، که سعدی می‌گوید:

بدیدم عبادی در کوهساری

قناعت کرده‌ از دنیا به غاری

چرا گفتم به شهر اندر نیابی؟

که باری بند از دل بر گشایی

بگفت آنجا پریرویان نغزند

چو گل بسیار شد پیلان بلغزند

راه دیگر اینکه در انسان قلب ثابت و ایمان محکم و اراده قوی پیدا شود که به دنبال چشم و گوش و خیال خود نرود. یک روش محکم و اصول مستحکمی در زندگی داشته باشد. معنای اخلاق و تربیت هم همین است که انسان اصول و مبانی‌ای محکم داشته باشد، یثبت‌الله الذین آمنوا بالقول الثابت فی الحیوه الدنیا و فی الاخره...4

شک نیست که راه اول غلط است، آن راه تربیت نیست، شرارت نفس باقی است، کمالی برای نفس پیدا نشده. انسان دزدی نکند به خاطر اینکه در زندان است، برایش کمال نیست. عینا مثل بدن انسان؛ یک بدن سالم است از راه اینکه موجبی برای بیماری و انحراف وجود ندارد، ولی اگر کوچکترین موجبی پیدا شود بدن مقاومت خود را از دست می‌دهد زیرا ضعیف است، با مختصر سرماخوردگی چهل درجه تب می‌کند، باید همیشه از سرما و گرما و غذاهای سنگین پرهیز کند، همیشه در حال پرهیز باشد5. ولی یکی هست که قوی است و مصونیت دارد، در محیطهای میکروب‌خیز می‌رود و سالم درمی‌آید برای اینکه مقاومت طبی دارد. مقاومت اخلاقی نظیر مقاومت طبی است. ان تقوی‌الله حمت اولیاءالله محارمه و الزمت قلوبهم مخافته...6 یا: الا فصونوها و تصونوا بها7. این بسیار تعبیر خوبی است، می‌گوید: هم او را نگه دارید و هم به وسیله او خود را حفظ کنید.

در عین حال نباید خیال این موضوع سبب غرور و تجری بشود و به خیال مقاومت طبی یا اخلاقی، انسان خودش را در معرض مخاطرات طبی یا اخلاقی قرار دهد. انسان باید تا حد امکان از محیط فاسد طبی یا اخلاقی دوری اختیار کند ولی در درجه اول باید قوه مقاومت را در خودش افزایش دهد. خیلی فرق است بین عابدی که در کوهساری از دنیا به غاری قناعت کرده و بین یوسف صدیق که در اندرون خاندان سلطنتی مصر قرار می‌گیرد و مورد علاقه بانوی زیبای حرم قرار می‌گیرد و نمی‌گذارد دامنش آلوده شود، همچنین است حکایت معروف ابن سیرین که شاگرد بزاز بود8. فایده و فلسفه برخی از عبادات که به طور منظم تشریع شده مثل نماز و روزه، ایجاد نیرو و قوه مقاومت اخلاقی در روح است. به هر حال مثل معروف است که خانه‌نشینی بی‌بی از بی‌چادری است، خانه‌نشینی از بی‌چادری فایده ندارد، و یا آنکه مولوی می‌گوید:

نفست اژدرهاست او کی مرده است   از غم بی‌آلتی افسرده است9

این شعر را در ضمن داستان معرفی که در مثنوی هست نقل می‌کند10. تربیت مثبت باید براساس «شیطانی آمن بیدی (یا) اسلم بیدی»11 باشد که به رسول اکرم(ص) منسوب است. در قرآن مجید هم این طور آمده: قد افلح من زکیها. و قد خاب من دسیها12. اساس تربیت باید بر تطهیر و تزکیه نفس باشد، باید ریشه‌های گناه از زمین نفس بیرون کشیده شود. باید انسان صاحب عزم قوی باشد، فاصبر کما صبر اولواالعزم من الرسل13.

داستان ثعلبه بن میمون در ذیل آیه کریمه «و منهم من عاهد‌الله لئن آتینا من فضله لنصدقن و لنکونن من الصالحین»14 موضوع «نفست اژدرهاست او کی مرده است» را مجسم می‌سازد.

حدیث معروف «شیطانی آمن یا اسلم بیدی» سلامت روح را از جنبه مثبت بیان می‌کند؛ یعنی دیگر شیطانی و وسواس خناسی در او وجود ندارد نه اینکه وجود دارد ولی از غم بی‌آلتی افسرده است. داستان عبدالملک مروان که «حمامه 15 مسجد» لقب یافته بود و در آن زمان مانع آن مردی شد که عازم بود همراه مسلم بن عقبه برود به جنگ عبدالله بن زبیر و بعد که ابلاغ خلافت به نامش شد خطاب به قرآن کرده و گفت: «هذا فراق بینی وبینک»16 و کعبه را هم به سر عبدالله زبیر خراب کرد، داستان «نفست اژدرهاست او کی مرده است» را مجسم می‌سازد.

اساس تربیت توجه به این نکته است: دواوک فیک وداوک منک17، ان‌الله لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم18، قالو طائرکم معکم19، و کل انسان الزمناه طائره فی عنقه20.

*

سعدی در حکایت اول باب هفتم گلستان راجع به اصل قابلیت برای تربیت می‌گوید:

چون بود اصل گوهری قابل

تربیت را در او اثر باشد

هیچ صیقل نکو نداند کرد

آهنی را که بدگهر باشد

سگ به دریای هفتگانه مشوی

که چو‌تر شد پلیدتر باشد

خر عیسی گرش به مکه برند

چون بیاید هنوز خر باشد

سعدی در باب «تربیت» گلستان حکایت دوم، راجع به اهمیت تربیت در کودک می‌گوید:

هر که در خردیش ادب نکنند

در بزرگی فلاح از او برخاست

چوب‌تر را چنان که خواهی پیچ

نشود خشک جز به آتش راست

این تشبیه سعدی نظیر تشبیهی است که فلاسفه جدید کرده و انسان را در ابتدا به ماده شلی تشبیه کرده‌اند.

*

تربیت اجتماعی(مثبت و منفی)

همان طوری که از جنبه فردی، تربیت یا منفی است و یا مثبت، از جنبه اجتماعی نیز ممکن است مثبت باشد و یا منفی؛ یعنی یک وقت در سخن و یا در عمل فقط به جنبه انتقاد و ملامت و عیب‌جویی می‌پردازیم و یک وقت هست که در سخن راههای صحیح عملی پیشنهاد می‌کنیم و یا آنکه موضوعاتی برای سرگرمی واصلاح ایجاد می‌کنیم و به مثل معروف، اول چاه می‌کنیم بعد مناره می‌دزدیم. همان طوری که امروز اصطلاح کرده‌اند ناسیونالیسم مثبت و منفی، دینداری نیز مثبت و منفی دارد، تربیت واصلاح هم مثبت و منفی دارد.

*

مولوی در تاثیر معاشرت در افراد وتاثیر تربیت در حیوانات می‌گوید:

می‌رود از سینه‌ها در سینه‌ها

از ره پنهان صلاح و کینه‌ها

بلکه خود از آدمی در گاو و خر

می‌رود دانایی و علم و هنر

اسب سکسک می‌شود رهوار و رام

خرس بازی می‌کند بز هم سلام

رفت در سگ ز آدمی حرص و هوس

یا شبان شد یا شکاری یا حرس21

ایضا مولوی:

همنشین اهل معنا باش22 تا

هم عطا یابی و هم باشی فتی

یک زمانی صحبتی با اولیا

بهتر از صد ساله طاعت بی‌ریا

گر تو سنگ خاره و مرمر بوی

چون به صاحبدل رسی گوهر شوی

مهر پاکان در میان جان نشان

دل مده الا به مهر دل خوشان

کوی نومیدی مرو امیدهاست

سوی تاریکی مرو خورشید‌هاست

دل تو را در کوی اهل دل کشد

تن تو را در حبس آب و گل کشد

هین غذای دل طلب از همدلی

رو بجو اقبال را از مقبلی

دست زن در ذیل صاحب دولتی

تا زافضالش بیابی رفعتی

صحبت صالح تو را صالح کند

صحبت طالح تو را طالح کند23

*

اخلاق وتربیت؛ قوت یا ضعف

به طور کلی ما دو نحو اخلاق و دو نحو تربیت داریم: یک نوع اخلاق واصولی است که قوت است و یک نوع اصول و مبادی اخلاقی است که ضعف است. مثلا ما در مفاهیم اخلاقی اسلامی زهد داریم، تقوا داریم، توکل داریم، قناعت داریم، رضا وتسلیم داریم، صبر داریم، شجاعت داریم، حلم داریم، عفو داریم؛ همه اینها دو معنا و یا دو شکل دارد، به یک شکل و به یک معنا قوت است و به یک معنا و شکل دیگر ضعف است. مثلا ما دو نحو زهد24 و تقوا داریم: یکی آنکه ضعف است که انسان خود را از موجبات فتنه دور نگه دارد، خنجری که نیشش ز فولاد باشد بر دل بزند که دل آزاد باشد، و یک نوع زهدی است که قوت است که علی(ع) فرمود:

الزهد کله بین کلمتین من‌القرآن: لکیلا تاسوا علی ما فاتکم ولاتفرحوا بما آتیکم25.

یعنی شخصیت روحی قوی که تحت تاثیر جریانهای موافق و مخالف تغییر فکر وروحیه وعمل ندهد، یک اصول و پرنسیب وصراط مستقیم معین داشته باشد، صراط مستقیم در فکر و در اخلاق و در عمل و احساسات و همه چیز.

در خطبه 189 نهج البلاغه تقوا به معنای قوت معرفی شده، از آن جمله می‌فرماید: «الا قصونوها و تصونوا بها» و نظیر این تعبیرات که تقوا را به معنای سلاح و قوه دفاع ذکر می‌کند.

*

تربیت کودک

امروز یکی از مسائل مهم علمی و عملی، تربیت کودک است که معلوم شده فنی است بسیار دقیق؛ هم اطلاعات علمی و تجربی می‌خواهد و هم مهارت عملی و استعداد به کار بردن یعنی صبر و حوصله و سعه صدر و درک قوی. از همین جا معلوم می‌شود که وظیفه مادری و وظیفه معلمی چقدر دشوار است و این دو وظیفه در میان ما هنوز به اهمیت شناخته نشده، در اینجا چند قسمت است:

الف. اهمیت و حساسیت تربیت کودک.

ب. اینکه استعداد کودک برای تربیت به چه نحو است و آیا به حسب طبع راهی دارد از خود یا نه؟

ج. اصولی که در تربیت کودک باید رعایت شود و همچنین اصولی که در تربیت اجتماع باید رعایت شود.

اما قسمت اول (الف): این مطلب مسلم است که صفحه روح و ذهن کودک در آغاز خالی از هر نوع فعلیتی است26 و هیچ نقشی و صورتی و شکلی ندارد، گو اینکه کودکان از لحاظ طینت و سرشت و خمیره و استعدادها به حسب وراثت با هم مختلف‌اند. قرآن می‌فرماید (سوره نحل، آیه 78):

والله اخرجکم من بطون امهاتکم لاتعلمون شیئاً و جعل لکم السمع و الابصار و الافئده لعلکم تشکرون.27

علمای تربیت گفته‌اند که انسان در آغاز به منزله ماده شلی است که هر شکلی را می‌پذیرد و بعد تحجر و صلابت پیدا می‌کند و غیرقابل تغییر می‌شود.

مولوی می‌گوید:

پیشه اول کجا از دل رود

مهر اول کی زدل بیرون رود

در سفر گر روم بینی یاختن

از دل تو کی رود حب الوطن

خوی کان با شیر رفت‌اندر وجود

کی توان آن را زمردم واگشود28

ایضاً به حافظ نسبت داده شده:

عشق تو در وجودم و مهر تو در دلم

با شیر اندرون شد و با جان بدر شود

پس این خود حسابی است که پیشه اول چیست و مهر اول روی چیست و تنفر اول و لعنت اول به چیست؛ احترام اول نسبت به چیست، تحقیر اول نسبت به چیست. همان طوری که لهجه اول هر کس عمده است و اگر کسی یک عشر عمر را در جایی و نه عشر را در جای دیگر با لهجه دیگر معاشرت کند، لهجه اول محفوظ می‌ماند. مادران پیکرسازان اول اجتماع هستند و در حقیقت سازنده واقعی اجتماع، آنها هستند. علم اول ثابت‌تر و در هنر، [هنرمند] اول ماهرتر و محبت اول پابرجاتر است. منسوب به علی(ع) است:

العلم فی الصغر کالنقش فی الحجر.29

ایضاً حضرت عسکری(ع) فرموده:

ریاضه الجاهل و ردالمعتاد عن عادته کالمعجز.30

می گویند یک معلم موسیقی از کسانی که قبلاً شاگرد یک معلم ناشی بودند دو برابر مزد می‌گرفت. زیرا می‌گفت دو زحمت دارد: زحمت بیرون کردن تعلمیات غلط و زحمت تعلیم جدید، برخلاف کسانی که هیچ معلم ندیده‌اند. در قرآن کریم «هدی للمتقین»31 و نظیر این تعبیر زیاد است؛ این است که به صفا و سادگی اول باقی مانده باشد.

پس روحیه طفل خیلی حساس و خیلی آماده پذیرش است و هر چیزی که یاد می‌گیرد تا اعماق روحش نفوذ می‌کند؛ زیرا در طفل چون و چرا و بدبینی و رد و انکار نیست، هر چه می‌بیند و می‌شنود و یاد می‌گیرد با کمال سادگی مثل وحی الهی آن را می‌پذیرد و در آغوش جان خود جا می‌دهد، برخلاف آدم بزرگ که معمولاً با هر چیزی به نظر احتیاط و شک و تردید نگاه می‌کند. پس این سادگی و صفای ذهن بچه را باید محترم شمرد و مورد توجه قرار داد و به آن رحم کرد. طفل فوق‌العاده آماده تلقین است، و تقلین خود مقامی دارد در عالم تربیت که مستقلاً باید بحث شود با توجه به آنچه قدیم و جدید گفته‌اند. مادر اگر از کار تربیت فرزندان و بعد تربیت کودکان در مدارس و بعد پرستاری فارغ شد، جای آن است که در کار دیگر از قبیل کارهایی که مرد هم می‌تواند آن را انجام دهد شرکت کند.

اما قسمت دوم (ب): اولاً یک بحث مختصر هست مربوط به سرشت که آیا بعضی افراد به هیچ نحو قابل تعلیم و تربیت نیستند و به قول سعدی «سگ به دریای هفتگانه مشوی» و یا اینکه کم و بیش هر کسی تحت تاثیر تعلیم و تربیت واقع می‌شود؟ البته شق دوم صحیح است و اینکه «گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه / به آب زمزم و کوثر سفید نتوان کرد» و امثال اینها مبالغه است. پس هر فردی قابل تربیت هست، یعنی روحیه هر کسی شکل پذیر و صورت‌پذیر و قابل ساختمان است.

حالا باید دید شکل پذیری انسان از قبیل شکل پذیری جامعه‌هاست که هر شکلی که دارند تحت تاثیر عوامل محیط است؟ چرا این کوه و این سنگ و این الماس و این طلا و این آهن و این چوب خشک دارای این شکل بالخصوص است؟ چرا این ریگ و این خاک دارای فلان شکل است؟ همه اینها تابع عوامل خارج از خود اینهاست و در مایعات و گازها که می‌گویند تابع شکل ظرف خودش است. آیا انسان و روحیه انسان تا این اندازه بی‌شکل و بی‌صورت است که صد در صد مثل مایعات و گازها تابع ظرف و محیط خودش است و یا مثل جامدات تابع علل خارجی است یا آن که برعکس, روحیه انسان در عین اینکه شکل‌پذیر است به خودی خود یک اقتضاء و میلی دارد که شکل معین داشته باشد و فقط به موجب علل و عوامل خارجی و درآغوش آنها ممکن است موقتا (یا دائما) منحرف شود واز این جهت مثل جمادات اعم ازگازها و مایعات و جامدات نیست، بلکه مثل نباتات و اجسام حیوانات است.

البته نظریه دوم درست است. فلسفه مادی چون برای روح و خصایص روحی هیچگونه اصالتی قائل نیست معتقد است که روحیه انسان از خود میلی به جهتی ندارد.وجدان انسان را مطلقا علل و موجبات مادی زندگی می‌سازد، ولی چنان که می‌دانیم قرآن کریم اساس تعلیماتش بر فطرت و الهامات فطری32 و وجدان انسانی است. در قرآن می‌گوید: و نفس و ماسویها. فالهمها فجورها و تقویها 33. در قرآن می‌گوید: و هدیناه النجدین 34. ایضا می‌گوید: واوحینا الیهم فعل الخیرات35. در حقیقت قرآن می‌فرماید اصول نیک و بد را همه مردم یکسان به حکم غریزه دریافت می‌کنند و نباید ازناحیه الهام غریزی تعجب کرد. انسان از مورچه و موریانه و مگس و زنبور و مار و عقرب و چهارپایان کمتر نیست. در قرآن نفس لوامه هست که اشاره به تعلیم فطری خیر و شر است. در قرآن از دو هدایت نام برده می‌شود: یکی هدایت تکوینی ودیگر هدایت تشریعی.در انسان احساس‌هایی کلی و عمومی هست که نماینده همان الهام فطری و راه طبیعی و مستقیم بشر است. مثل احساس کرامت ذات واحساس احترام به علم و غریزه حقیقت خواهی و احساس طفیلی بودن شهوات نسبت به اراده اخلاقی که در موقع پیروزی اراده بر شهوات احساس می‌شود که انسان خودش پیروز شده است و در صورت عکس احساس مغلوبیت می‌کند، و مثل وجدان اخلاقی و عاطفه نسبت به ضعیف و مثل احساس وجوب شکر منعم و امثال اینها. اینها قاعده انسانیت می‌باشند و دین، مکمل انسانیت است به حد اعلی و راس مخروط انسانیت، آن کسی که فاقد این امور است فاقد انسانیت است و از فاقد انسانیت انتظار دینداری نمی‌شود داشت (ارایت الذی یکذب بالدین. فذلک الذی یدع الیتیم ولایحض علی طعام المسکین)36

در اسلام تربیت بر اساس فطرت است و فطرت یک امر ثابت و لایتغیر است، چون اسلام غایت همه حرکتها را خدا می‌داند و در این که به سوی خداست همه حرکتها واحد می‌شود و ازهمین جهت هم در اسلام بازگشت به فطرت و یا طبیعت و رها کردن قیود و عادات مجعول و ساختگی بشری وحفظ اصول فطرت، یکی از ارکان تعلیمات است.

البته یکی از مسائل مهم، موضوع اخلاق و آداب ثابت و متغیر زندگی است. به امیرالمومنین نسبت داده شده که: لاتودبوا اولادکم باخلاقکم لانهم خلقوا لزمان غیر زمانکم37. شک نیست که اصول اخلاق بشری ثابت است ولی آداب که مربوط به تطبیق انسان بامحیط است، به حسب تغییر زندگی تغییر می‌کند. به عبارت دیگر یک اصولی است که قالب و شکل و مدار حرکت زندگی باید باشد. در آن امور، زندگی باید تابع آن اصول باشد وآن اصول فطری و طبیعی زندگانی فردی یا اجتماعی است. (زندگی اجتماعی هم خواه نا خواه به دلیل آن که واقعیتی است متحرک ونامی و زنده، اصول فطری دارد) و بعضی از مسائل است که آداب زندگی و مربوط به منطق ساختن خود با محیط است، آنها تغییر می‌کند.

و اما قسمت سوم(ج): تربیت اصولی دارد مانند هماهنگی تربیت با طبیعت و احتیاجات طبیعی، و مانند رعایت نرمی ولطف وشیرینی که تربیت تلخ و وحشتناک و نفرت‌آ‌ور نباشد و در عین حال درموردی که روحیه طفل طغیان وخشونت می‌کند اعمال خشونت بشود و شناختن موارد نرمی و درشتی – و البته نرمی و درشتی به قول سعدی به هم در به است38 – و امثال اینها. والبته تربیت شرایطی هم دارد مانند هماهنگی قول و فعل درمربی که تناقضی بین قول و فعل نباشد وبه قول نگوید نکن ودر عین حال به فعل بگوید بکن.

هر طفل احتیاج به محبت و عاطفه پدر و مادر دارد واز این جهت نباید کسری داشته باشد.دیدن محبت، روحیه را با محبت وعطوف بار می‌آورد واحساس تنهایی، روحیه را خشن بار می‌آ‌ورد ودر عین حال نباید افراط شود، باید هم این احساس در بچه پیدا شود که خودش مسئول خوشبختی خود می‌باشد، همیشه انتظار کمک از دیگران نداشته باشد، بفهمد در صحنه تنازع بقا واقع است، مانند سربازی است که در میدان جنگ است، باید جای خود را حفظ کند و عقب‌نشینی نکند، شجاعانه بایستد و بداند که تمام چیزهایی که برای یک سربازدر میدان جنگ لازم است ازاحتیاط و دوراندیشی و توجه به اطراف، همه برای او لازم است و اگرنه شکست خواهد خورد (و هم باید محبت وعاطفه پدر ومادر را بالای سر خود احساس کند).

دو چیز است که روحیه طفل را فاسد می‌کند: یکی کسری محبت که روحیه را شقی بار می‌آورد ودیگر افراط در ناز پروردگی که روحیه را ننر و لوس و بی‌‌هنر و بی‌عرضه بارمی‌آورد.می‌گویند فرنگی شیرینی را به دست طفل خود نداد و چند قدم دورتر انداخت، گفتند: چرا این کار را کردی؟ گفت: برای آن که چند قدم برای این شیرینی راه رفته باشد.میلیونرها و میلیاردرهای فرنگی بچه‌ها و نوه‌های خود را نمی‌گذارند به لرد زادگی عادت کنند، زیرا می‌دانند که این فاسد‌کننده روحیه آنهاست. بعضی‌ها همیشه آرزو می‌کنند که‌ای کاش آنها هم از اول عمر روی یک ارثیه بزرگ افتاده بودند. اینها توجه ندارند که در آن صورت چه چیزی از دست داده بودند.

خون مادر و خصائص اخلاقی مادر در فرزند موثر است. علمای ژنتیک در باب ژنها نظریه‌ای دارند که هر طفلی ترکیبی از ژنهای پدر و مادر هر دو تاست. امیرالمومنین به عقیل گفت: برای من زنی در نظر بگیر که «ولدتها الفحوله لتلدلی فارسا شجاعا»39

شیرمادر و هر شیر دهنده‌ای در روحیه و اخلاق فرزند موثر است. لهذا در فقه باب «رضاع»40 دستورهایی رسیده است. در وسائل جلد سوم، از صفحه 118 تا صفحه 137 بابی دارد نفیس تحت عنوان «احکام الاولاد» که از آن جمله اخباری دارد درباره شیردهنده که چگونه باید باشد.از آن جمله اخباری است که می‌گوید یهودیه و نصرانیه و مشرکه مانعی ندارد که شیر بدهد ولکن منع بکنید از شرب خمر در آن وقت.از مجموع اینها استفاده می‌شود که خوراک مادر در فرزند اثر دارد.

پاورقی‌ها:

1. از لحاظ تربیت غیر مثل کودک و غیره نیز همین‌طور است. بعضی از تربیتها براساس ارعاب و تهدید و خشونت است. فرد یا ملتی که به خاطر ترس از بعضی کارها اجتناب کند تربیت واقعی ندارد، باید از روی رفق و نرمی روحیه طفل و ملت را با اخلاق نیک پرورش داد به طوری که صفات فاضله را از روی عقیده انتخاب کند.

2. ] ز دست دیده و دل هر دو فریاد

که هرچه دیده بیند دل کند یاد

بسازم خنجری نیشش زفولاد

زنم بر دیده تا دل گردد آزاد[

3. مربوط به دموستنس، خطیب یونان قدیم است که معاصر ارسطوست (آیین سخنوری فروغی، جلد دوم، اوایل).

4. سوره ابراهیم، آیه 27 ] ترجمه: خدا اهل ایمان را با عقیده ثابت در دنیا و آخرت پایدار می‌دارد...[

5. تقوا هم که از ماده «وقی» است به معنای پرهیزکاری نیتس، به معنای نگهداری است و معلوم نیست چرا در زبان فارسی جنبه منفی و فرار آن گرفته شده نه جنبه مثبت و ایستادگی آن!

6. نهج‌البلاغه، خطبه 112 ] ترجمه: تقوا دوستان خدا را از ارتکاب حرام باز می‌دارد و خوف از او را در دلهایشان قرار می‌دهد...[

7. همان، خطبه 189.

8. ]رک: داستان راستان، ج 2/ص 70-73، داستان شماره 88 تحت عنوان «شاگرد بزاز».[

9. ایضا اشعار خوبی دارد در همین زمینه، می‌گوید:

میلها همچون سگان خفته‌اند

اندر ایشان خیر و شر بنهفته‌اند...

10. مثنوی معنوی، دفتر سوم.

11. ]ترجمه: شیطان من به دستم ایمان (یا) اسلام آرود.[

12. سوره شمس، آیات 9 و 10 ] ترجمه: هر کس نفس ناطقه خود را از گناه منزه سازد به یقین رستگار خواهد بود و هر که او را به گناه پلید گرداند البته زیانکار خواهد گشت.[

13. سوره احقاف، آیه 35 ] ترجمه: (ای رسول ما) تو هم مانند پیغمبران اولواالعزم صبور باش.[

14. سوره توبه، آیه 75 ]ترجمه: بعضی از آنها این‌گونه با خدا عهد بستند که اگر نعمت و رحمتی نصیب ما شد، البته صدقه می‌دهیم و از نیکان می‌گردیم.)

15. (یعنی کبوتر)

16. (اشاره است به سخن خضر خطاب به موسی(ع) در سوره کهف، آیه 78: هذا فراق بینی وبینک. (این، لحظه جدایی من وتوست.))

17. (منسوب به علی(ع) دوای تو در وجود خودت و درد تو از توست.)

18. سوره رعد، آیه11(ترجمه: خداوند سرنوشت مردمی را تغییر نمی‌دهد مگر اینکه احوال خودشان را تغییر دهند.)

19. سوره یس، آیه 19 (ترجمه: رسولان به کافران گفتند آن فال بد که می‌گویید با خود شماست.)

20. سوره اسراء، آیه 13 (ترجمه: و ما مقدرات ونتیجه اعمال هر انسانی را به گردن او بسته‌ایم.)

21. مثنوی معنوی، دفتر دوم. این رباعی را به شخصی به نام «درویش مقصود» نسبت داده‌اند:

از باد صبا دلم چو بوی تو گرفت

من را بگذاشت راه کوی تو گرفت

دیگر ز منش هیچ نمی‌آید یاد

بوی تو گرفته بود و خوی تو گرفت

معاشرت بوی دارد به اصطلاح قدما (در امراض که سرایت و عدوی را به بو تعبیر می‌کردند) و بوی، خوی می‌آورد در روحیات.

22. حافظ می‌گوید:

یار مردان خدا باش که در کشتی نوح

هست خاکی که به آبی نخرد طوفان را

23. مثنوی معنوی، دفتر اول.

24. رجوع شود به نمط نهم اشارات.

25. نهج‌البلاغه، حکمت 439 (ترجمه: تمام زهد بین دو کلمه از قرآن است: تا هرگز بر آنچه از دستتان رفته اندوه مخورید و بر آنچه به شما داده شده دلشاد نگردید.) برای این جهت بهتر از خطبه مفصل 189 شاید نتوان تصور کرد.

26. در وصیت حضرت امیر به امام حسن(ع) است (نهج‌البلاغه، نامه 31):

و انما قلب الحدث کالا رض الخالیه ما القی فیها من شیء قبلته فبادرتک بالادب قبل ان یقسو قلبک و یشتغل لبک لتستقبل بجد رایک من الامر... [و قلب جوان همچون زمین خالی است، هر تخم که در آن افشانده شود بپذیرد. پس به ادب نمودن تو پرداختم پیش از آنکه دلت سخت گردد و عقل و خردت گرفتار شود تا با اندیشه تمام خود در کار روآوری...]

27. [ترجمه: و خدا شما را از بطن مادرانتان بیرون آورد درحالی که هیچ نمی‌دانستید و به شما گوش و چشم و قلب اعطا کرد تا مگر شکر این نعمت‌ها بجای آورید.]

28. مثنوی معنوی، دفتر دوم.

29. [ترجمه: علم در کودکی مانند نقش بر سنگ است.]

30. [ترجمه: تربیت نادان و برگرداندن شخص از عادتش، شبیه اعجاز است.]

31. سوره بقره، آیه 2 [ترجمه: (قرآن) برای تقواپیشگان هدایت است.»

32- رجوع شود به کتاب امیل صفحات 201 – 205 – راجع به وجدان فطری.

33- سوره شمس، آیات 7 و 8 (ترجمه: و قسم به نفس و آن که او رانیکو بیافرید.پس به او شر و خیر را الهام کرد).

34- سوره بلد، آیه 10 (ترجمه: و راه خیر و شر را به او نشان دادیم).

35- سوره انبیاء، آیه 73 (ترجمه: و انجام دادن خوبیها را به آنان الهام نمودیم).

36- سوره ماعون، آیات 1-3 (ترجمه: آیا دیدی آن کس را که روز جزا را انکار می‌کرد، این همان کسی است که یتیم را از در خود می‌راند و کسی را بر اطعام مسکین ترغیب نمی‌کند).

37- تاکنون در کلمات امیرالمومنین این جمله دیده نشده و من در ناسخ آن راجزء کلمات افلاطون یافته‌ام. (ترجمه: فرزندان خود را به اخلاق خودتان تربیت نکنید، زیرا آنان در دوره و زمانی غیر از زمان شما آفریده شده‌اند).

38- چون نرمی کنی خصم گردد دلیر

وگر خشم گیری شوند از تو سیر

درشتی و نرمی به هم دربه است

چو رگزن که جراح ومرهم نه است.

39- (ترجمه: شیرزنی او را به دنیا آورده باشد تا برای من سوارکار شجاعی به دنیا آورد).

40- (یعنی شیر دادن)